پژوهشی دربارۀ چند معمارباشی‌ فارس در دورۀ قاجار برپایۀ اسناد و منابع تاریخی

- اسدپور، علی، (1398). «عمارت‌های باغ ‌نظر شیراز و دگرگونی‌های کالبدی- کارکردی آن‌ها». مطالعات معماری ایران، 8(16): 5-24. https://doi.org/10.22052/1.16.5
- افسر، کرامت‌الله، (1353). تاریخ بافت قدیمی شیراز. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
- آرشیو دنیای زنان در عصر قاجار. «عریضه برای تخلیۀ طویله» (مجموعۀ جمال‌رادفر)، سند ش. 71A16179.
- برادران‌خلخالی، زهرا، (1391). «تأملی در اصناف و شئون معماران دورۀ قاجاریه». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، (منتشرنشده).
- بزرگ‌نیا، زهره، (1383). معماران ایران: از آغاز دورۀ اسلامی تا پایان دورۀ قاجار. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
- بنّا، حبیب‌الله، (1393). رسالۀ گِل‌کاری (فتوت‌نامۀ بنایان). تهران: انتشارات پژوهشکدۀ هنر.
- پیشوایی، حمیدرضا؛ و اهری، زهرا، (1401). «معمارباشی‌های دربار ناصری (1264-1313ق)». صفه، 32(99): 107-125. https://doi.org/10.52547/sofeh.32.4.107
- ذکاء، یحیی، (1379). «معماران، استادکاران دوران اسلامی». معماری دوران اسلامی، به‌کوشش: محمّدیوسف کیانی، تهران: انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «اعزام معمار جهت برآورد تعمیرات اصطبل توپخانه». کد بازیابی 1411526، سند ش. 6189/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «تعمیر بنای سلطانیه توسط استاد علی معمار». کد بازیابی 1411449، سند ش. 6112/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «تلگراف مشیرالمک، احضار میرزاحسن معمارباشی در رابطه با امور بنائی عمارت دیوانی». کد بازیابی 1414051، سند ش. 1539/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «توضیحاتی درمورد چگونگی ساخت یک تالار در باغ عمارت و سپردن ساخت آن به معمار باشی». کد بازیابی 1408816، سند ش. 2982/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «دست‌خط ناصرالدین‌شاه به علاءالدوله احضار معمارباشی جهت قرار گذاشتن در مورد بنّایی سردر نقاره‌خانه و بنّایی‌های دیگر در شهر». کد بازیابی 1414197، سند ش. 1685/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «دست‌خط ناصرالدین‌شاه دربارۀ ساخت انبار مشهدسر، کشیدن طرح انبار از سوی معمارباشی». کد بازیابی 1407001، سند ش. 11167/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «دستور به علاءالدوله، لزوم بازدید معمارباشی و برآورد مخارج جهت ساختن چند اطاق، آشپزخانه، حمام عمومی و غیره در جاجرود». کد بازیابی 1414112، سند ش. 1600/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «دستور پرداخت یکهزار و هفتصد تومان از تنخواه موزه به معمارباشی و حاجی ابوالحسن‌خان بابت طلب آنان». کد بازیابی 1414056، سند ش. 1544/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «دستور صدراعظم مبنی‌بر ارسال صورت مخارج تعمیر اسلحه‌خانه و انبار ذخیره و قورخانۀ کرمان توسط استاد عباس معمار». کد بازیابی 1411826، سند ش. 6489/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «دستور طراحی در دوشان‌تپه، واگذاری ساختن دیوار اطاق نظام به معمار دیگری به‌جز معمارباشی». کد بازیابی 1414086، سند ش. 1574/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «ذمه‌نامۀ پرداخت بدهی». کد بازیابی 4284183، سند ش. 31502/999.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «شکایت معمارباشی از بیرون کردن وی و لزوم تحقیق از امین‌السطان در این مورد». کد بازیابی 1414165، سند ش. 1653/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «صورت بازدید و برآورد قیمت خانه واقع‌در باغ همایون». کد بازیابی 4004145، سند ش. 3285/999.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «صورت تعمیرات لازم و برآورد مخارج آن توسط استاد محمّد معمار». کد بازیابی 1414136، سند ش. 1624/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «صورت خرج بنّایی و تعمیرات عمارت حکومتی در زمان حکومت ظهیرالدوله». کد بازیابی 5490928، سند ش. 107658/240.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «صورت مخارج بنّایی و کاشی‌کاری دروازۀ مبارکۀ ناصریه توسط استاد اسماعیل معمار قمی گماشتۀ وجیه‌اله‌میرزا». کد بازیابی 1414713، سند ش. 2201/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «صورت هزینۀ بنّایی عمارات دیوانی اردبیل». کد بازیابی 3406698، سند ش. 159/997.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «طومار بازدید مخارج کاروانسرای دولتی». کد بازیابی 2701456، سند ش. 1899/210.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «عریضۀ پرداخت اضافۀ تنخواه بنایی در وجه عبدالله معمارباشی». کد بازیابی 1411010، سند ش. 5673/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «عقد شراکت بین چند تن از اهالی کاشان ». کد بازیابی 2884068، سند ش. 24437/296.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «فرمان برقراری مستمری حسنعلی معمارباشی». کد بازیابی 5457974، سند ش. 107520/240.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «فرمان محمّدشاه درخصوص اعطای لقب باشی‌گری نقاشخانۀ و خطاب خانی به عبدالله‌خان». کد بازیابی 3377006، سند ش. 95/997.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «گزارشی به ناصرالدین‌شاه درمورد اظهارات معمارباشی راجع‌به امور بنائی قصر عاج و شمس‌العماره، 27 محرم 1295ق». کد بازیابی 1409421، سند ش. 3587/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «مصالحۀ فروش مزرعۀ حسین‌آباد واقع‌در ساوه». کد بازیابی 5538174، سند ش. 36028/999.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «موقوفات مسجد و مدرسۀ حاج ابوالحسن معمارباشی در تهران». کد بازیابی 1923359، سند ش. 4981/250.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «نامه‌ای به ناصرالدین‌شاه مبنی‌بر شکایت معمارباشی از نحوۀ ارزیابی عملکرد وی، 1292ق تهران». کد بازیابی 1409448، سند ش. 3614/295.
- سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «واگذاری نجاری حجرات میدان جدید به حاجی ابوالحسن و معمارباشی». کد بازیابی 1414210، سند ش. 1698/296.
- سعیدی‌سیرجانی، علی‌اکبر، (1362). وقایع اتفاقیه. چاپ دوم، تهران: نشر نو.
- سلیمانی، کریم، (1379). القاب رجال دورۀ قاجاریه. تهران: نشر نی.
- شیرازی، نائب، (1402). «بقعۀ حافظ؛ شعاع‌السلطنه و فرصت شیرازی». نشریۀ گزارش، 33(16): 17-25. https://www.magiran.com/paper/2716669
- فرصت، محمّدنصیربن جعفر، (1334). دیوان فرصت. تصحیح: علی زرین‌قلم، تهران: نشر سیروس.
- کیوانی، مهدی، (1395). پیشه‌وران و زندگی صنفی آنان در عهد صفوی؛ جستارهایی در تاریخ اجتماعی-اقتصادی ایران. ترجمۀ یزدان فرخی، تهران: انتشارت امیرکبیر، چاپ دوم.
- مانزلو، آلان، (1403). مفوم‌شناسی تاریخ؛ راهنمای مطالعات تاریخی. ترجمۀ سیّدهاشم آقاجری و بهزاد کریمی، تهران: نشر نو.
- مجتهدزاده، روح‌الله، (1400). مناسبات معماری و علوم در ایران دوران اسلامی. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
- وحیدنیا، سیف‌الله، (1350). «القاب و عناوین که از طرف اعلیحضرت اقدس همایونی روح العالمین فداه به صدور می‌رسد». ماه‌نامۀ وحید، 9(8): 1219-1231. https://ensani.ir/fa/article/download/196815
 

- Afsar, K., (1974). The history of the old urban fabric of Shiraz. Tehran: National Heritage Society Publications. (In Persian).
- Archive of Women’s World in the Qājār Era. (n.d.). Petition for the evacuation of a stable (Jamal Radfar Collection, Document No. 71A16179). (In Persian).
- Asadpour, A., (2019). “Garden-e Nazar buildings in Shiraz and their physical-functional transformations”. Iranian Architectural Studies, 8(16): 5–24. https://doi.org/10.22052/1.16.5 (In Persian).
- Banna, H., (2014). Treatise on plastering (The futuwwat-nāmeh of builders). Tehran: Art Research Institute Publications. (In Persian).
- Baradaran-Khalkhali, Z., (2012). “A reflection on the guilds and professional status of architects in the Qājār period”. master’s thesis Shahid Beheshti University, Tehran. (Unpublished), (In Persian).
- Bozorgnia, Z., (2004). Architects of Iran: From the beginning of the Islamic period to the end of the Qājār era. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization. (In Persian).
- Collections du Musée Albert-Kahn, (1927). Perse, Chiraz, Son Excellence Nosrolmolk Hédayat, Gouverneur de Chiraz. by: Frédéric Gadmer. https://collections.albert-kahn.hauts-de-seine.fr/simple-recherche?q=Chiraz&pgn=2 [accessed 18 February 2025]
- Forsat, M. N.-ibn J., (1955). Divan of Forsat. A. Zarrin-Qalam, Ed., Tehran: Cyrus Publications. (In Persian).
- Keyvani, M., (2016). Craftsmen and their guild life in the Safavid era: Essays on the socio-economic history of Iran. Y. Farrokhi, Trans., 2nd ed., Tehran: Amir Kabir Publications. (In Persian).
- Manzlow, A., (2024). Conceptualizing history: A guide to historical studies. S. H. Aghajari & B. Karimi, Trans., Tehran: Nashr-e No. (In Persian).
- Mojtahedzadeh, R., (2021). Relations between architects and sciences in Islamic Iran. Tehran: Art Academy of the Islamic Republic of Iran Publications. (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Account of construction and repair expenses for the governmental residence during the governorship of Ẓahīr al-Dowleh (Retrieval Code: 5490928, Document No. 107658/240). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Assignment of carpentry works for the rooms of the New Square to Hājj Abolhasan and the Meʿmārbāshī (Retrieval Code: 1414210, Document No. 1698/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Autograph order of Naser al-Din Shah to Ala al-Dowleh summoning the Meʿmarbashi to arrange matters concerning the construction of the Naqqareh-Khaneh gateway and other building works in the city (Retrieval Code: 1414197, Document No. 1685/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Autograph order of Naser al-Din Shah concerning the construction of the Mashhadsar warehouse and the preparation of its design by the Meʿmarbashi (Retrieval Code: 1407001, Document No. 11167/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Bond acknowledging the repayment of a debt (Retrieval Code: 4284183, Document No. 31502/999). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Complaint of the Meʿmārbāshī regarding his dismissal and the necessity of investigating Āmīn al-Solṭān's role in the matter (Retrieval Code: 1414165, Document No. 1653/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Decree of Moḥammad Shah regarding the conferral of the title of painter of the royal workshop and honorific designation upon ʿAbdollāh Khan (Retrieval Code: 3377006, Document No. 95/997). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Description of the construction of a hall in a garden mansion and the assignment of its construction to the Meʿmarbashi (Retrieval Code: 1408816, Document No. 2982/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Design order for Dushan Tappeh assigning the construction of the Nizam Room wall to an architect other than the Meʿmarbashi (Retrieval Code: 1414086, Document No. 1574/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Dispatch of an architect to estimate the cost of repairs to the artillery stables (Retrieval Code: 1411526, Document No. 6189/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Endowments of the mosque and school of Hājj Abolhasan Meʿmārbāshī in Tehran (Retrieval Code: 1923359, Document No. 4981/250). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Inspection report and valuation estimate of a house located in Bāgh-e Homāyūn (Retrieval Code: 4004145, Document No. 3285/999). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Inspection scroll recording expenditures for a state-owned caravanserai (Retrieval Code: 2701456, Document No. 1899/210). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Letter to Nāṣer al-Dīn Shah concerning the Meʿmārbāshī’s complaint regarding the evaluation of his performance, Tehran 1292 AH (Retrieval Code: 1409448, Document No. 3614/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Order for the payment of 1,700 tomans from the museum fund to the Meʿmarbashi and Haji Abolhasan Khan for outstanding claims (Retrieval Code: 1414056, Document No. 1544/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Order of the Grand Vizier to submit an account of repair expenses for the arsenal, storage depot, and armory of Kerman prepared by Master Abbas the Architect (Retrieval Code: 1411826, Document No. 6489/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Order to Ala al-Dowleh concerning inspection by the Meʿmarbashi and the estimation of costs for the construction of rooms, a kitchen, a public bath, and related facilities in Jajrud (Retrieval Code: 1414112, Document No. 1600/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Partnership contract between several residents of Kashan (Retrieval Code: 2884068, Document No. 24437/296). (In Persian)
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Petition requesting payment of an additional construction allowance to ʿAbdollāh Meʿmārbāshī (Retrieval Code: 1411010, Document No. 5673/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Repair of the Soltaniyeh building by Master Ali the Architect (Retrieval Code: 1411449, Document No. 6112/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Report to Nāṣer al-Dīn Shah on the statements of the Meʿmārbāshī regarding construction works of the Āj Palace and the Shams al-ʿEmāreh, 16 February 1876 (Retrieval Code: 1409421, Document No. 3587/295). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Royal decree establishing a pension for Hasan-ʿAli Meʿmārbāshī (Retrieval Code: 5457974, Document No. 107520/240). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Settlement of the sale of the farm of Ḥosseinābād located in Sāveh (Retrieval Code: 5538174, Document No. 36028/999). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Statement of construction and tilework expenses for the Blessed Nāṣerī Gate by Master Esmāʿīl, the Qomī architect appointed by Vajīh-Allāh Mīrzā (Retrieval Code: 1414713, Document No. 2201/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Statement of construction expenses for governmental buildings in Ardabīl (Retrieval Code: 3406698, Document No. 159/997). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Statement of required repairs and cost estimates prepared by Master Moḥammad the Architect (Retrieval Code: 1414136, Document No. 1624/296). (In Persian).
- National Library and Archives of Iran. (n.d.). Telegram from Moshir al-Molk summoning Mirza Hasan Meʿmarbashi regarding construction affairs of a governmental building (Retrieval Code: 1414051, Document No. 1539/296). (In Persian).
- Pishvaei, H. R. & Ahari, Z., (2023). “The chief architects of the Nāṣerī court (1264–1313 AH)”. Sofeh, 32(99): 107–125. (In Persian). https://doi.org/10.52547/sofeh.32.4.107
- Saeidi Sirjani, A. A., (1983). Vaqāyeʿ-e Etefāqiyeh. 2nd ed., Tehran: Nashr-e No. (In Persian).
- Shirazi, N., (2023). “Hafez Shrine, Shoaʿ al-Saltaneh, and Forsat Shirazi”. Gozaresh, 33(16): 17–25. (In Persian). https://www.magiran.com/paper/2716669 
- Soleymani, K., (2000). Titles and honorifics of Qājār dignitaries. Tehran: Nashr-e Ney. (In Persian).
- Vahidnia, S., (1971). “Titles and honorifics granted by His Imperial Majesty”. Vahid Monthly, 9(8): 1219–1231. https://ensani.ir/fa/article/download/196815 (In Persian)
- Zakka, Y., (2000). “Architects and master builders of the Islamic period”. In: M. Y. Kiani (Ed.), Architecture of the Islamic period, Tehran: SAMT Publications. (In Persian).