| تعداد نشریات | 22 |
| تعداد شمارهها | 536 |
| تعداد مقالات | 5,580 |
| تعداد مشاهده مقاله | 10,784,405 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,153,340 |
بررسی و مقایسۀ تطبیقی چهارتاقی خرمدشت کاشان با سایر بناهای مذهبی ساسانی | ||
| پژوهش های باستان شناسی ایران | ||
| مقاله 6، دوره 16، شماره 48، خرداد 1405، صفحه 167-192 اصل مقاله (1.74 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22084/nb.2024.28677.2641 | ||
| نویسنده | ||
| میلاد باغ شیخی* | ||
| گروه باستانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| بدونشک در مطالعاتِ باستانشناختی مذهبی عصر ساسانی، آتشکدهها و چهارتاقیها از اهمیت بسیاری برخوردار هستند. آتش که در تعالیم دین زرتشت از عناصر مقدس و مورد احترام جامعۀ زرتشتی بود با رسمی شدن دین زرتشت آتشکدهها/ چهارتاقی بهعنوان جلوگاه بارز تشریفات و آداب دینی در جامعۀ ساسانی نمایان گشتند. یکی از آتشکدههای مهم دورۀ ساسانی در پهنۀ فرهنگی کاشان چهارتاقی خرمدشت است که با وجود شهرت چهارتاقیهای دیگر این پهنه، یعنی چهارتاقی نیاسر و آتشکدۀ ویگل بهخوبی شناخته نشده است. چهارتاقی خرمدشت در جنوبشرقی شهر کاشان و مجاورت روستایی بههمین نام بر تپهماهورهایی کمارتفاع واقع شده است. براساس شواهد سطحی، بهنظر میرسد چهارتاقی خرمدشت از نوع بناهای مرکب میباشد که شواهد بقایای معماری، امروزه در پیرامون چهارتاقی (شمال محوطه) دیده میشود. پژوهش حاضر در تلاش پاسخ به پزسشهایی همچون: برپایۀ شواهد بهجا مانده از معماری این بنا، میتوان کاربری آنرا بهعنوان آتشکده اثبات نمود؟ پلان معماری چهارتاقی خرمدشت از چه الگوی پیروی نموده است؟ و درنهایت، براساس متون دینی زرتشتی چه نوع آتشی در این آتشکده فروزان بوده؟ استوار است؛ بنابراین ماهیت پژوهش بنیادی با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش پژوهش میدانی و مطالعات کتابخانهای در تلاش است تا به پرسشهای مذکور پاسخ دهد. نتایج پژوهش نشانداد که تحلیل و مقایسۀ سبکشناسی معماری آتشکدۀ خرمدشت با دیگر نمونههای همزمان ساسانی که نمایانگر شباهتهای این اثر، از منظرهای مختلفی نظیر نقشه، در ساخت خود از الگویی مشابه نمونههای ساسانی بهره برده است و همچنین با وجود بقایای معماری همجوار ازجمله دالان طواف میتوان کاربری آتشکده را برای آن متصور شد. با توجه بهمراتب آتش در این دوره و روشن بودن آتش بهرام فقط در آتشکدههای مهم و دائمی (سه آتشکدۀ معروف)، احتمالاً آتشی که در این مکان روشن بوده از نوع آتش محلی (آدران) و افروخته در مناسبات بوده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دورۀ ساسانی؛ چهارتاقی/آتشکده؛ خرمدشت؛ شهرستان کاشان | ||
| مراجع | ||
|
- آزاد، میترا، (1384). «بررسی تحول بناهای مذهبی دورۀ ساسانی به بناهای مذهبی قرون اولیه اسلامی». رسالۀ دکتری باستانشناسی، دانشگاه تربیتمدرس، (منتشر نشده). - آموزگار، ژاله، (1374). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت. - باغشیخی، میلاد؛ اسمعیلیجلودار، محمداسماعیل؛ خسروزاده، علیرضا؛ شیخزادۀبیدگلی، مهدی؛ و علیان، علمدار، (1398). «محوطۀ یادمانی شیرکوه نایین، نشانهای نو در مطالعات دوران ساسانی فلاتمرکزی ایران (ارزیابی شواهد باستانشناختی و متون تاریخی)». مطالعات ایرانی، 18 (35): 1-35. https://doi.org/10.22103/jis.2019.10920.1769 - نامجو، عباس، (1390). «مکان یابی باستانشناسی آتشکدههای ساسانی بنا بر متون تاریخی و جغرافیایی سدۀ سوم تا نهم هجری». رسالۀ دکتری باستانشناسی، دانشگاه تربیتمدرس، (منتشر نشده). - بویس، مری، (1384). دیانت زرتشتی در دوران متأخر. ترجمۀ فریدون وهمن، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. - جلالی، میثم، (1394). «آتشکدههای جنوب ترکمنستان». پاژ، 4 (3 و 4): 103-116. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1125060/ - جاوری، محسن، (1394). «آتشکدۀ محوطۀ ویگل و هراسگان». کاشانشناخت، 14: 78-97. https://journals.kashanu.ac.ir/article_110935.html - حیدری، احمد؛ و ساروخانی، زهرا، (1395). سفال و باستانشناسی کاشان (جلد نخست: از دورۀ پارینهسنگی تا ورود اسلام)، تهران: نشر پازینه. - خسروی، شکوه، (1396). «شواهدی تازه از تدفین دورۀ ساسانی در آتشکدۀ پلنگگرد کرمانشاه». باستانپژوه، بهکوشش: مرتضی خانیپور و رضا ناصری، تهران: نشر آریارمنا. - خوارزمی، ابوعبدالله، (1347). مفاتیح العلوم. ترجمۀ حسین خدیوجم، تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران. - رضوانی، حسن، (1384). «گزارش مقدماتی کاوش نجات بخشی سد شیان کرمانشاه (شماره دو)». مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستانشناسی، تهران، (منتشر نشده). - رضائینیا، عباسعلی، (1401). «گمانه زنی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم و پیگردی محوطه ی چهارطاقی خرمدشت کاشان، اصفهان». در: مجموعه مقالههای کوتاه بیستمین گردهمایی سالانۀ باستانشناسی ایران، بهکوشش: فرشید مصدقی امینی و فاطمه فرشی جلالی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری: 264-259. - روتر، اسکار، (1387). «تاریخچه معماری دورۀ ساسانی». در: بررسی هنر ایران، بهکوشش: آرتور اپهام پوپ و فیلیس اکرمن، تهران: علمی فرهنگی: 639-710. - زبانآور، علیرضا؛ مرتضایی، محمد؛ و شعبانی، رضا، (1400). «تحلیل عملکرد چهارطاقیهای ساسانی فاقد فضاهای جانبی براساس مطالعۀ چهارطاقیهای مزایجان و قطبآباد». جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام، 2 (12): 186-169. https://doi.org/10.22034/iaej.2022.13845.1041 - عالی، ابولفضل؛ و خسروزاده، علیرضا، (1385). «سفالهای دورۀ ساسانی تا اوایل اسلام». در: بررسی باستانشناسی میاناب شوشتر، بهکوشش: عباس مقدم، تهران: سازمان میراثفرهنگی و گردشگری: 297-249. - سیرو، ماکسیم، (1359). «تطور مساجد روستایی در اصفهان». ترجمۀ کرامتالله افسر، اثر، 2، 3 و 4: 36-1. - شاهحسینی، نورالدین، (1382). «طرح مرمت و احیاء آتشکدۀ شیرکوه نایین». اثر، (35): 330-328. https://journal.richt.ir/athar/browse.php?a_id=269&sid=1&slc_lang=fa - شیپمان، کلاوس، (1390). مبادی تاریخ ساسانیان. ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: نشر فرزانروز. - صادقی، علی اشرف، (1382). «محل آذربرزین مهر». نامۀ ایران باستان، 6: 5-17. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1356984/ - فرنبغ، دادگی، (1369). بندهش. گذارنده: مهرداد بهار، تهران: نشر توس. - کریمیان، حسن؛ و سیدی، سامان، (1396). «فرآیند تبدیل دو آتشکده به مسجد در ایزدخواست و استخر با استناد به شواهد موجود و منابع تاریخی». مطالعات ایرانشناسی، 6: 78-97. https://is.iranology.ir/article_711084.html - گیمن، دوشن، (1375). دین ایرانباستان. ترجمۀ رویا منجم، تهران: نشر فکر روز. - لبافخانیکی، میثم، (1393). «گزارش مقدماتی فصل اول کاوش در عرصۀ چهارطاقی بازه هور». اثر، 67: 90-85. http://journal.richt.ir/athar/article-1-88-fa.html - محمدیفر، یعقوب؛ و مترجم، عباس، (1390). «جولیان: آتشکدۀ نویافته ساسانی در آبدانان ایلام». باغنظر، 8 (19): 88-77. https://bagh-sj.com/article_722.html - محمدیفر، یعقوب؛ علیان، علمدار؛ و دینی، عادله، (1391). «گونهشناسی تحلیلی چهارطاقیهای استان اصفهان». شهرهای ایرانی اسلامی، 8: 96-85. https://www.sid.ir/paper/488886/fa - محمدیفر، یعقوب؛ و امینی، فرهاد، (1394). باستانشناسی و هنر ساسانی. تهران: نشر شاپیگان. - منتظرظهوری، مجید؛ جاوری، محسن؛ و دیتر، وبر، (1401). «کتیبههای پهلوی آتشکدۀ ویگل، شواهدیبر فروزان بودن آتشکدۀ ویگل در قرون نخستین اسلامی». مطالعات باستانشناسی پارسه، 22: 252-233. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26455048.1401.6.22.9.8 - مرادی، یوسف، (1388). «چهارتاقی میل میلگه: آتشکدهای از دورۀ ساسانی». مطالعات باستانشناسی، 1: 155-183. https://jarcs.ut.ac.ir/article_28636.html - میرزایی، علیاصغر، (1388). «کارکرد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آتشکدهها در عصر ساسانی». پژوهشهای علوم تاریخی، 1(2): 123-137. https://jhss.ut.ac.ir/article_28925.html - نراقی، حسن، (1382). آثار تاریخی شهرستانهای کاشان و نطنز. تهران: نشر انجمن آثار ملی. - هاشمیزرجآباد، حسن؛ خادمیندوشن، فرهنگ؛ موسویکوهپر، سید مهدی؛ و نیستانی، جواد، (1389). «چهارتاقی خانه دیو، آتشکدهای نویافته از دورۀ ساسانی». باغنظر، 7: 92-79. https://bagh-sj.com/article_14.html?lang=en - یزدانیراد، علی، (1400). «کارکرد دینی و اجتماعی آتش و آتشکده در فرهنگ ایران باستان». نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 15 (28): 317-344. https://doi.org/10.22111/jhr.2020.4077.1080 - Aali, A. & Khosrozadeh, A., (1385/2006). “Sasanian Pottery from the Sasanian Period to the Early Islamic Period”. In: Archaeological Survey of the Shushtar Mianab, Edited by: Abbas Moghaddam. Tehran: Organization of Cultural Heritage and Tourism: 249-297 (in Persian). - Amoozgar, Zh., (1374/1995). Mythological History of Iran. Tehran: SAMT (in Persian). - Azad, M., (1384/2005). “An Investigation into the Transformation of Sasanian Religious Buildings into Early Islamic Religious Buildings”. PhD Dissertation, TarbiatModares University, Unpublished (in Persian). - Baghsheikhi, M., Esmaeili Jelodar, M. E., khosrowzadeh, A., sheikhzadeh, M. & alian, A. (1398/2019). “Evidence newfound of the Sassanid presence in the Central Plateau (evaluation of archaeological evidence and written texts) Case Study Shirkooh area Nain”. Journal of Iranian Studies, 18(35): 1-35. (in Persian) https://doi.org/10.22103/jis.2019.10920.1769 - Boyce, M., (138/42005). Zoroastrian religion in the late era. Translated by Fereydoon Vahman. Tehran: Iranian Cultural Foundation (in Persian). - Farnbagh, D., (1369/1990). Bundahišn. Edited by Mehrdad Bahar. Tehran: Toos. (in Persian) - Giman, D., (1375/1996). Religion of Ancient Iran. Translated by Roya Monajem. Tehran: Fekr-e Rooz. (in Persian) - Gropp, G., (1969). “Die function des feuertempls der Zoroaster”. Aminf, 2: 166-173 - Hashemi Zarjabad, H., Khademi Nadoshan, F., Mousavi Kouhpar, S. M. & Neyestani, J., (1389/2011). “The Demon House Square Dome, a Newly-Discovered Sassanian Fire Temple”. Journal of Bagh-e Nazar, 7(15): 79-92. (in Persian) https://bagh-sj.com/article_14.html?lang=en - Heydari, A. & Saroukhani, Z., (1395/2016). Pottery and Archaeology of Kashan (Vol. 1: From Paleolithic to the Islamic Era). Tehran: Pazineh. (in Persian) - Huff, D., (1974). Sasanian Char-Taqs in fars. Proceedings of the IIIRD Annual Symposium on Archaeological Research held in Iran.Tehran: Muzeh-e. - Huff, D., (1983). “Takht-i Suleiman”. Archivfür Orientforschung, 29-30: 293-95. - Jalali, M., (1394/2015). “Fire Temples of Southern Turkmenistan”. Pazh Journal, 4 (3 & 4): 103-116. (in Persian) https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1125060/ - Javari, M., (1394/2015). “The Fire Temple of Vigol and Harasgan Sites”. Journal of Kashanshenakht, 14: 78-97. (in Persian) https://journals.kashanu.ac.ir/article_110935.html - Karimian, H. & Seyedi, S., (1396/2017). “Process of Turning Two Fire Temples into a Mosque in Izadkhast and Estakhr Based on Existing Historical Evidence and Sources”. Journal of Iranian studies, 3(3): 78-97. (in Persian) https://is.iranology.ir/article_711084.html - KeaIl, E. J. & KeaIl, M. J., (1981). “The qaleh-I Yazddigird Pottery”. A Statistical Approach Iran, 19: 33-80. https://doi.org/10.2307/4299706 - Khosravi, S., (1396/2017). “New Evidence of Sasanian Period Burials in Palang-Gerd Fire Temple, Kermanshah”. Bastan-Pazhouh, Edited by Morteza Khanipour and Reza Naseri. Tehran: Aryaramna. (in Persian) - Khwarazmi, A. A., (1347/1968). Mafatih al-Ulum. Translated by Hossein Khadiujom. Tehran: Bonyad Farhang Iran Publication. (in Persian) - Labbaf Khaniki, M., (1393/2014). “A Preliminary Report on the First Season of Excavation at the Site of Čahārṭāq-e Bazeh Hur”. Athar Journal, 67: 85–90. (in Persian) http://journal.richt.ir/athar/article-1-88-fa.html - Miroschedji, P.D., (1980). “Un chahārṭāqdans la plaine de Darab”. Iran, 18: 157-60. https://doi.org/10.2307/4299699 - Mirzāei, A. A., (1388/2010). “Political, Social and Economic Functions of Fire-temples during the Sassanid Era”. Journal of Historical Sciences Studies, 1(2): 123-137. (in Persian) https://jhss.ut.ac.ir/article_28925.html - Mohammadifar, Y. & Amini, F., (1394/2015). Sasanian Archaeology and Art. Tehran: Shapikan. (in Persian) - Mohammadifar, Y., Alian, A. & Dini, A., (/13912012). “An analytical typology of chahartaqs in Isfahan Province”. Journal of Iranian-Islamic Cities, (8): 85–96. (in Persian) https://www.sid.ir/paper/488886/fa - Mohammadifar, Y. & Motarjem, A., (/13902011). “Julian; A new fire temple from Sassanid era in Abdanan”. Journal of Bagh-e Nazar, 8(19): 88-77 .(in Persian) https://bagh-sj.com/article_722.html - Montazerzohouri, M., Javeri, M. & Weber, D., (1401/2023). “The Sassanian Pahlavi Inscriptions of Vigol Fire Temple; Evidences of the Burning Fire Temple of Vigol in the Early Islamic Centuries”. Parseh Journal of Archaeological Studies, 6(22): 9. (in Persian) https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26455048.1401.6.22.9.8 - Moradi, Y., (1388/2009). “Chahār Tāqi of Mileh Milegeh, A Fire-temple from the Sassanian Era”. Journal of Archaeological Studies, 1(1): 155-183. (in Persian) https://jarcs.ut.ac.ir/article_28636.html - Namjou, A., (1390/2011). “Archaeological Locating of Sasanian Fire Temples Based on Historical and Geographical Texts from the 3rd to the 9th Century AH”. PhD Dissertation, Tarbiat Modares University, Unpublished. (in Persian) - Naraghi, H., (1382/2003). Historical Monuments of Kashan and Natanz Counties. Tehran: National Association of Antiquities. (in Persian) - Rezvani, H., (1384/2005). “Preliminary Report of the Salvage Excavations at Shian Dam, Kermanshah (No. 2)”. Documentation Center of the Archaeological Research Institute, Tehran: Unpublished. (in Persian) - Roter, O., (1387/2008). “History of Sasanian Architecture”. In: Investigation of Iranian Art, Edited by Arthur Upham Pope and Phyllis Ackerman. Tehran: Elmei Farhangi: 639-710. (in Persian) - Rezaeinia, A. A., (1401/2022). “Speculation for Determining the Scope and Proposing the Buffer Zone and Prosecution of the Chahartaqi Khoramdasht Site in Kashan, Isfahan”. In: F. Mosadeghi Amini & F. Farshi Jalali (Eds.), Proceedings of the 20th Annual Iranian Archaeological Conference, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism: 259-264. (in Persian) - Sadeghi, A. A., (1382/2003). “The Location of Azarbarzin Mehr”. Journal of Ancient Iran, 6: 5-17. (in Persian) https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1356984/ - Schippmann, K., (1390/2011). Principles of Sasanian History. Translated by Kaykavous Jahandari. Tehran: Farzan-Rooz. (in Persian) - Schmidt, E., (1937). Excavation at Tepe Hisar Damghan. the university of Pencylvania press Philadelphia. https://doi.org/10.9783/9781512818574 - Shah-Hosseini, N., (1382/2003). “Restoration and Revival Plan of the Shirkouh Fire Temple in Nain”. Athar, 35: 328-330. (in Persian) https://journal.richt.ir/athar/browse.php?a_id=269&sid=1&slc_lang=fa - Siro, M., (1359/1980). “Evolution of Rural Mosques in Isfahan”. Translated by Keramatollah Afsar”. Athar, 2, 3 & 4: 1-36 (in Persian). - Vanden Berghe, L., (1961). “Récentesdécouvertes de monu ments sassanidesdans le Fārs”. Iranica Antiqua1, 163-198. - Vanden Berghe, L., (1968). “Les ruines de Bihisht a Duzakh a Sultanabad”. Ant, VIII: 94-105 - Vanden Berghe, L., (1977). “Les Chahar Taqs du Pusht-i Kuh Luristan”. Iranica Antiqua, 12: 175-190. - Yazdanirad, A., (1400/2021). “The function of fire and fire temple in the culture of ancient Iran”. Journal of Historical Researches of Iran and Islam, 15(28): 317-344. (in Persian) https://doi.org/10.22111/jhr.2020.4077.1080 - Zabanavar, A., Mortezaei, M. & Shabani, S., (1400/2022). “An Analysis of The Performance of Sassanian Chahartaqis Without Complex Architectural Extensions Based of the Study of Chahartaqis Architecture of Mazayejan and Qotbabad”. Iran Pre Islamic Archaeological Essays, 6(2): 169-186. (in Persian) https://doi.org/10.22034/iaej.2022.13845.1041 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 523 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 60 |
||