بررسی نقش و اهمیت مجموعه آرامگاهی شیخ احمد جامی در روند تحولات شهرسازی شهر تاریخی تربت جام (از دوره ی سلجوقی تا اواخر دوره ی پهلوی) | ||
پژوهش های باستان شناسی ایران | ||
مقاله 10، دوره 6، شماره 10، فروردین 1395، صفحه 173-192 اصل مقاله (595.24 K) | ||
نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22084/nbsh.2016.1553 | ||
نویسندگان | ||
علی زارعی* 1؛ هایده لاله2 | ||
1دانشجوی دکترای باستان شناسی دانشگاه تهران و عضو هیأت علمی دانشگاه بیرجند | ||
2استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه تهران | ||
چکیده | ||
در روند شکلیابی و رشد فضاهای شهری، باید نقش و کارکرد فضاهای آرامگاهی و مشاهد مختلف، چون مزارهای اولیا و رهبران سرشناش دیـنی را مـورد توجه قرار داد. تاریخ شکلگیری «تربتجام» امروزی که روستای «معدآباد» هستهی اولیه آن بود، به حدود قرن پنجم هـ.ق. باز میگردد. با این تغییرات، شهر «بوزجان» در «ولایت جام» که تا قبل از این، از شهرهای مهم قرون اولیهی اسلامی بود، از رونق افتاد و تربتجام بهعنوان دارالحکومه، مرکزیت خود را بهدست آورد. فرآیند توسعهی کالبدی-فضایی مجموعهی شیخ جام و بهتبع آن تربتجام، از دورهی «ملوک کرت» فراهم گردید و بهتدریج شهری مهم از درون روستایی کوچک، متولد شد و بهویژه از دورهی ایلخانی تا اواخر تیموری، در پرتو نقش مذهبی و سیاسی خود، در تمام زمینههای اقتصادی، سیاسی، ارتباطی و فرهنگی، با شتاب روبه توسعه نهاد. در مطالعهی حاضر، موضوع علل بروز تغییرات در الگوی کالبدی و شکلی شهر تربتجام از آغاز شکلگیری آن، با عنایت به دو دستهی «عوامل بیرونی» (حکومت، ارادهی نخبگان سیاسی-اداری شهری) و «عوامل درونی» (رشد مناسبات اقتصادی و اجتماعی و مذهبی) تا اواخر حکومت پهلوی، مورد ارزیـابی قرار میگیرد. روش پژوهش، منطبق بر روشهای توصیفی-تحلیلی و روش تحلیل تاریخی، بهصورت مطالعهی اسنادی و کتابخانهای، مبتنیبر بررسی منابع مکتوب، بهویژه متون تاریخی و جغرافیایی و تطبیق عکسهای هوایی و نقشههای موجود و فعالیتهای میدانی در بافت کهن شهری میباشد. بر این اساس، با تکیه بر مهمترین عوامل مؤثر در فرآیند گسترش شهر جام، یعنی حضور «شیخ احمد جام» در روستای معدآباد، موقعیت طبیعی و اقلیمی منطقه و محور ارتباطی-مواصلاتی آن، با شهرها و مناطق همجوار، هستهی اولیه شهر و محدودهی آن، با توجه به مستندات موجود در طی ادوار مختلف تاریخی تعیین گردید و شهر جام، به اوج توسعه و رونق خود در دورهی تیموری و پهلوی، دست یافت. | ||
کلیدواژهها | ||
تربت جام؛ معد آباد؛ احمد جام؛ تیموری؛ پهلوی | ||
مراجع | ||
- ابنبطوطه، محمد بن عبد الله، 1376، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه: موحد ابطحی، تهران: آگه. - ابنرسته، احمد بن عمر، 1892، الأعلاق النفیسه، بیروت: دار صادر. - ابنفقیه، احمد بن محمد، 1416، البلدان، تصحیح: یوسف الهادى، ج 1،بیروت: عالم الکتب. - ابوالفدا، 1349، تقویم البلدان، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. - احمد جام، 1347، مفتاح النجات، تصحیح: علی فاضل، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. - اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، 1367، مرآهی البلدان، تصحیح: عبد الحسین نوایى و هاشم محدث، ج 4، تهران: دانشگاه تهران. - اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان1363، مطلع الشمس، 3 ج، به اهتمام: برهان لیمودهی، تهران: فرهنگسرا. - افوشتهاى نطنزى، محمود بن هدایت الله 1373، نقاوهی الآثار فی ذکر الاخیار فی تاریخ الصفویه، مصحح: احسان اشراقى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى چ دوم. - بدلیسی، شرفخان، 1377، شرفنامه، مصحح: ولادیمیر ولییامینوف، تهران: اساطیر. - بمانیان، محمدرضا، 1385، «عوامل مؤثر بر شکلگیری معماری و شهرسازی در دورهی پهلوی اول»، مدرس هنر، پاییز و زمستان، ش 1، صص 8-1. - بوزجانی، درویش علی، 1345، روضه الریاحین، به کوشش: حشمت موید، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. - جوینى، علاء الدین عطا ملک بن بهاء الدین محمد بن محمد، 1385، تاریخ جهانگشاى جوینى، مصحح: محمد قزوینى، تهران: دنیاى کتاب، چ چهارم. - حافظابرو، 1370، جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، تصحیح: غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات. - حافظابرو، 1380، زبدهی التواریخ، مصحح: سید کمال حاج سیدجوادى ، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، چ اول. - حافظابرو، 1389، تاریخ سلاطین کرت، تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: میراث مکتوب. - حبیبی، سید محسن، 1387، از شار تا شهر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چ هشتم. - حموى بغدادى، یاقوت، 1383، معجم البلدان، ترجمه: علینقی منزوی، ج 2، تهران: سازمان میراث فرهنگى کشور. - خانیکوف، نیکولای ولادیمیروویچ، 1375، سفرنامه خانیکوف، مترجمان: اقدس یغمایی و ابوالقاسم بیگناه ، مشهد: آستان قدس رضوی، چ اول. - خاوریشیرازى، میرزا فضلالله، 1380، تاریخ ذوالقرنین، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ اول. - خسروی، خسرو، 1375، «ذیل مدخل تربت»، دانشنامهی جهان اسلام، ج 6، زیر نظر: غلامعلی حدادعادل، تهران: بنیاد دایرهی المعارف اسلامی. - خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین حسینی، 1333، تاریخ حبیب السیر، زیرنظر: محمد دبیرسیاقی، ج 3، تهران: خیام. - خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین حسینی، 1372، مآثر الملوک، تصحیح: میرهاشم محدث، بیجا، رسا، چ اول. - رکن الدوله، 2536، سفرنامه، به کوشش: محمد گلبن، تهران: سحر. - سازمان مسکن و شهرسازی استان خراسان، 1377، طرح جامع تربتجام (برداشت وضع موجود)، مرحله اول، ج 3، بهمن ماه. - سلطانزاده، حسین، 1377، معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی. - سمرقندى، کمال الدین عبد الرزاق، 1383، مطلع سعدین و مجمع بحرین، تصحیح: عبدالحسین نوایى، ج 3، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، چ اول. - سیفیهروی، 1383، تاریخنامه هرات، تهران: انتشارات اساطیر، چ اول. - شیروانی، زین العابدین بن اسکندر، 1339، ریاض السیاحهی، تصحیح و تنظیم: حامدی ربانی، ج 1، تهران: سعدی. - صابرمقدم، فرامرز، 1383، مجموعه معماری-آرامگاهی مزارشیخ جام، تهران: سنبله. - طغرایی، محمود، 1382، «گزارش پیگردی باستانشناسی پشت ایوان غربی سراچه فریومدی مجموعهی شیخ جام»، اداره کل میراث فرهنگی خراسان، معاونت پژوهشی (منتشر نشده) - طغرایی، محمود، 1390، «گزارش نظارت بر عملیات خاکبرداری اداره آب و فاضلاب تربتجام در محدودهی محوطه تاریخی خواجه عزیزالله»، اداره کل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان خراسان رضوی (منتشر نشده) - غزنوی، سدید الدین محمد، 1388، مقامات ژنده پیل، به اهتمام: حشمت موید، تهران: علمی فرهنگی. - قزوینى، میرزا محمد طاهر وحید، 1383، تاریخ جهانآراى عباسى، تصحیح: سید سعید میرمحمد صادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، چ اول. - کارکنان وزارت جنگ انگلستان مستقر در هندوستان، 1380، فرهنگ جغرافیایی ایران ، خراسان، ترجمه: کاظم خادمیان، مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، چ اول. - گابریل، آلفونس، 1371، عبور از صحاری ایران، ترجمه: فرامرز نجد سمیعی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، چ اول. - گلمبک، لیزا، 1364، «دورههای ساختمانی مجموعه تاریخی تربت شیخ جام»، اثر، شماره 10و 11، صص 16-57. - مرعشى صفوى، میرزا محمد خلیل، 1362، «مجمع التواریخ»، تصحیح: عباس اقبال آشتیانى، تهران: کتابخانهی طهورى و سنایى، چ اول. - مقدسى، أبو عبد الله محمد بن أحمد، 1361، أحسن التقاسیم، ترجمه: على نقى منزوى، ج 2، تهران: شرکت مولفان و مترجمان، چ اول. - منز، بئاتریس فوربز، 1390، قدرت، سیاست و مذهب در ایران عهد تیموری، ترجمه: جواد عباسی، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی، چ اول. - مولوی، عبدالحمید، 1354، آثار باستانی خراسان، ج 1، مشهد: انجمن آثار ملی. - نوایی، عبدالحسین، 1352، شاه عباس، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. - هدایت، رضا قلىخان، 1373، فهرس التواریخ، تصحیح: عبدالحسین نوایى و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، چ اول. - وحید قزوینى، میرزامحمد طاهر، 1383، تاریخ جهانآراى عباسى، تصحیح: سید سعید میرمحمد صادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، چ اول. - یزدى، شرفالدین على، 1387، ظفرنامه، تصحیح: سید سعید میرمحمد صادق و عبدالحسین نوایى، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، چ اول. - ییت، چارلز ادوارد ، 1365، خراسان و سیستان، سفرنامه کنلل ییت به ایران و افغانستان، ترجمه: قدرتالله روشنی، تهران: یزدان. | ||
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,094 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 4,815 |