دانشگاه بوعلی سینا

  اخبار و اعلانات

 آمار

تعداد نشریات22
تعداد شماره‌ها536
تعداد مقالات5,580
تعداد مشاهده مقاله10,783,922
تعداد دریافت فایل اصل مقاله7,153,119
حاجی خانی, علی, شاهواروقی فراهانی, حسین. (1404). تبارشناسی عهدنامه مفصل امام علی(ع) به محمد بن ابی‌بکر(اعتبارسنجی متون و مصادر). پژوهش های زبان شناسی تطبیقی, 13(49), 65-92. doi: 10.22084/nahj.2026.31367.3214
علی حاجی خانی; حسین شاهواروقی فراهانی. "تبارشناسی عهدنامه مفصل امام علی(ع) به محمد بن ابی‌بکر(اعتبارسنجی متون و مصادر)". پژوهش های زبان شناسی تطبیقی, 13, 49, 1404, 65-92. doi: 10.22084/nahj.2026.31367.3214
حاجی خانی, علی, شاهواروقی فراهانی, حسین. (1404). 'تبارشناسی عهدنامه مفصل امام علی(ع) به محمد بن ابی‌بکر(اعتبارسنجی متون و مصادر)', پژوهش های زبان شناسی تطبیقی, 13(49), pp. 65-92. doi: 10.22084/nahj.2026.31367.3214
حاجی خانی, علی, شاهواروقی فراهانی, حسین. تبارشناسی عهدنامه مفصل امام علی(ع) به محمد بن ابی‌بکر(اعتبارسنجی متون و مصادر). پژوهش های زبان شناسی تطبیقی, 1404; 13(49): 65-92. doi: 10.22084/nahj.2026.31367.3214

تبارشناسی عهدنامه مفصل امام علی(ع) به محمد بن ابی‌بکر(اعتبارسنجی متون و مصادر)

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه
مقاله 3، دوره 13، شماره 49، خرداد 1404، صفحه 65-92    اصل مقاله (1.35 M)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22084/nahj.2026.31367.3214
نویسندگان
علی حاجی خانی* 1؛ حسین شاهواروقی فراهانی2
1دانشیار، گروه قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2دانشجوی کارشناسی ارشد، علوم قران و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
نامه‌های امیرالمؤمنین امام علی(ع) به حاکمان، دانشمندان و مردمان سرزمین‌های مختلف از مهم‌ترین گنجینه‌های معرفتی به‌ودیعت نهاده‌شده در تراث حدیثی و تاریخی اسلام هستند. عهد­نامه مفصل محمد‌بن ابی‌بکر پس از عهد‌نامه مالک‌اشتر بلکه از برخی جهات، قبل از آن، مهم‌ترین، جامع‌ترین و مفصل‌ترین نامه نگاشته‌شده به امر امام علی(ع) است. تمایز این عهد‌نامه از سایر نامه‌های امام علی(ع) به محمد، حدود و ثغور متن آن در منابع، با ابهام و اجمال همراه بوده به نحوی که ممکن است اعتبار آن را از جهت استناد و محتوا با چالش مواجه سازد. بنابراین ضرورت اقتضا نمود تا پژوهش مستقلی پیرامون تبارشناسی عهد‎نامه مفصل محمد‌بن ابی‌بکر با روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها و توصیفی- تحلیلی- تطبیقی در پردازش آن‌ها و با هدف تنقیح موضوع تحلیل محتوایی این نامه ارزشمند، بر محور سؤالات پیش‌رو صورت گیرد: تعداد نامه‌های امام علی(ع) به محمد‌بن ابی‌بکر و منابع گزارش‌کننده از آن‌ها کدامند؟ کیفیت بازتاب عهد‌نامه مفصل محمد‌بن ابی‌بکر در منابع حدیثی، تاریخی و چیست؟ اعتبارسنجی عهدنامه مفصل چگونه است؟ تعداد این نامه‌ها ۷ و در ۱۵ منبع متقدم گزارش شده‌اند که در میان آن‌ها عهدنامه مفصل وجود دارد که با کیفیات نسبتاً متفاوت از جهات تفصیل و اختصار، میزان تقطیع، ترکیب برخی عبارات نامه‌ها با یکدیگر، ذکر اسناد و... در ۸ منبع متقدم تاریخی و حدیثی نقل شده‌است. حجیت استناد و محتوای این عهدنامه با روش وثوق صدوری به کمک قرائن اطمینان‌زا و اطمینان‌افزا همچون موافقت با قرآن کریم، سنت نبوی(ص)، روایات ائمه(ع) کثرت اعتماد اجلاء به نقل آن و... به راحتی قابل اثبات است.
کلیدواژه‌ها
امام علی(ع)؛ عهدنامه مفصل؛ محمدبن ابی‌بکر؛ تبارشناسی؛ منبع‌شناسی؛ اعتبارسنجی
مراجع
  • قرآن کریم.
  • ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید­بن هبة الله (۱۴۰۴ق). شرح نهج البلاغة. قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
  • ابن‌ابی­شیبة، عبد الله­بن محمد (۱۴۰۹ق). مصنف ابن أبی شیبة. بیروت: دار التاج.
  • ابن‌اثیر، علی­بن محمد (۱۳۸۵ق). الکامل فی التاریخ. بی چا. بیروت: دار صادر.
  • ابن شعبه حرانى، حسن­بن على (۱۴۰۴ق). تحف‌العقول. چاپ دوم. قم: جامعه مدرسین.
  • ‏ابن میثم، میثم­بن علی (۱۴۰۴ق). شرح نهج البلاغة (ابن میثم). بی چا. تهران: دفتر نشر الکتاب.
  • ابن ندیم، محمد­بن اسحاق (۱۳۴۶ش). الفهرست (إبن الندیم). چاپ دوم. تهران: بانک بازرگانی ایران (چاپخانه).
  • احمدی میانجی، علی (۱۴۲۶ق). مکاتیب الأئمة علیهم‌السلام. قم: دارالحدیث.
  • استرآبادی، محمد­بن علی (۱۴۲۲ق). منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع)لإحیاء التراث.
  • بحرانی، سید هاشم­بن سلیمان (۱۳۷۴ش). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه بعثه‏.
  • بلاذری، احمد­بن یحیی (1417ق). انساب الاشراف. بیروت: دار­الفکر.
  • ثقفی، ابراهیم­بن محمد­بن سعید­بن هلال (۱۴۱۰ق). الغارات (ط- القدیمة). محقق/ مصحح: حسینی، عبدا لزهراء. قم: دارالکتاب الاسلامی.
  • -------------------------- (۱۳۹۵ق). الغارات (ط- الحدیثة). محقق/ مصحح: محدث ارموی. تهران: انجمن آثار ملی.
  • -------------------------- (1374ش). الغارات/ترجمه آیتی. مترجم: آیتی، عبد الحمید، تهران: ارشاد.
  • جرجانی (موفق بالله)، حسین بن اسماعیل (۱۳۸۰ق). الإعتبار و سلوة العارفین. محقق: وجیه، عبد السلام­بن عباس. عمان: موسسة الإمام زید بن علی الثقافیة.
  • جعفری، محمدمهدی (۱۳۸۰ش). پرتوی از نهج‌البلاغه. چاپ سوم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی - سازمان چاپ و انتشارات.
  • حاجی‌خانی، علی (۱۳۹۷ش). إستناد نهج‌البلاغه و نقد شبهات پیرامون آن. تهران: سمت.
  • حر عاملی، محمد­بن حسن (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
  • داوود الجبوری، محمد­مجید (۲۰۲۲م). تقییم آراء المؤرخین حول مواقف محمد­بن ابی­بکر فی صدر الاسلام. استاد راهنما: سید اکبر موسوی تنیانی. دانشگاه ادیان و مذاهب.
  • دنبلی خویی، ابراهیم­بن حسین (بی تا). الدرة النجفیة. بی چا. بی جا: بی نا.
  • دیلمی، حسن­بن محمد (۱۴۱۲ق). إرشاد القلوب إلى الصواب (للدیلمی). قم: الشریف رضی.
  • ذهبی، محمد­بن احمد (۱۴۰۹ق). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. چاپ دوم. بیروت: دارالکتاب العربی.
  • سبحانی، جعفر (۱۴۳۵ق). اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایة. الطبعة التاسعة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  • سبحانی یامچی، محمد (1402ش). نقش عنصر زمان و مکان در صدور و محتوای نامه امام علی (ع) به محمد­بن ابی­بکر. پژوهشنامه نهج البلاغه، دوره 11، شماره 43، 107-128.
  • ستایش، احمد­رضا (۱۳۹۵ش). بررسی زندگی سیاسی اجتماعی محمد­بن ابی­بکر و نقش او در استحکام تشیع. استاد راهنما: سید جواد خاتمی. دانشگاه حکیم سبزواری.
  • شاهواروقی فراهانی، حسین (۱۴۰۴ش). تبارشناسی و تحلیل فضای صدور و محتوای نامه­های امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به محمد­بن ابی­بکر. استاد راهنما: علی حاجی­خانی. دانشگاه تربیت مدرس.
  • شریف رضی، محمد­بن حسین (۱۴۱۴ق). نهج‌البلاغة (للصبحی صالح). قم: هجرت.
  • شوشتری، محمد­تقی (۱۴۱۸ق). بهج‌الصباغة. تهران: دار أمیرکبیر للنشر.
  • ------------- (۱۴۱۵ق). قاموس الرجال. چاپ دوم. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الاسلامی.
  • صفوت، احمد زکی (۱۳۵۴ق). جمهرة رسائل العرب فی عصور العربیة. بیروت: المکتبة العلمیة.
  • صنعانی، عبد الرزاق­بن همام (۱۴۰۳ق). مصنف عبدالرزاق. بیروت: المجلس العلمی.
  • طبری آملی، عمادالدین ابی­جعفر محمد­بن ابی­القاسم (۱۳۸۳ق). بشارة المصطفى لشیعة المرتضى (ط- القدیمة). چاپ دوم. نجف: مکتبة الحیدریة.
  • طبری، محمد­بن جریر (۱۴۰۴ق). تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری). بی چا. قم: مکتبة ارومیه.
  • طبری مامطیری، علی­بن مهدی (۱۳۸۷ش). نزهة الأبصار و محاسن الآثار. محقق: محمودی، محمدباقر. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة.
  • طوسی، محمد­بن الحسن (۱۴۱۴ق). الأمالی (للطوسی). قم: دار الثقافة.
  • ----------------- (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان). چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  • -----------------(۱۳۹۰ق). الإستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  • عراقی، ضیاءالدین (۱۴۱۷ق). نهایة الافکار. چاپ سوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • کلینی، محمد­بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی (ط- الإسلامیة). چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  • مامقانی، عبدالله (بی‌تا). تنقیح المقال فی علم الرجال. نجف اشرف: مطبعة المرتضویة.
  • مجلسی، محمد باقر­بن محمدتقی (۱۴۰۳ق). بحارالأنوار (ط- بیروت). چاپ دوم. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
  • محمودی، محمدباقر (۱۴۱۸ق). نهج‌السعادة فی مستدرک نهج‌البلاغة. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
  • مغنیه، محمد­جواد (۱۹۷۹م). فی ظلال نهج‌البلاغه. بی چا. بیروت: دارالعلم للملایین.
  • مفید، محمد­بن محمد (۱۴۱۳ق الف). الأمالی (للمفید). قم: کنگره شیخ مفید.
  • -------------- (۱۴۱۳ق ب). الاختصاص. قم: الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
  • مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۵ش). پیام امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام. بی چا. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  • موسوی، سید صادق (۱۴۲۶ق). تمام نهج‌البلاغة. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
  • نمازی شاهرودی، علی (۱۴۱۴ق). مستدرک علم رجال الحدیث. تهران: فرزند مؤلف.
  • ورام­بن ابی فراس، مسعود­بن عیسی (۱۴۱۰ق). مجموعة ورّام‏. قم: مکتبه فقیه.
  • هاشمی­خویی، میرزا حبیب‌الله (۱۴۰۰ق). منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغة (خوئى). چاپ چهارم. تهران: مکتبة الاسلامیة.
  •  
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 33
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2


سامانه مدیریت نشریات علمی. طراحی و پیاده سازی از سیناوب