آمار
| تعداد نشریات | 22 |
| تعداد شمارهها | 523 |
| تعداد مقالات | 5,430 |
| تعداد مشاهده مقاله | 10,634,066 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,064,981 |
نقش راههای تجاری در ساختار فضایی ـ عملکردی شهر ایرانی: نمونه موردی شهر همدان | ||
| پژوهش های باستان شناسی ایران | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 04 اسفند 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22084/nb.2026.32063.2828 | ||
| نویسندگان | ||
| حسن سجادزاده* 1؛ پژمان شقاقی2 | ||
| 1عضو هیئت علمی دانشکده هنر و معماری | ||
| 2گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران | ||
| چکیده | ||
| راههای تجاری دوربرد در تاریخ ایران نقشی بنیادین در شکلگیری و تحول سازمان فضایی شهرها داشتهاند. این مسیرها نهتنها بستر جابهجایی کالا و جمعیت را فراهم میکردند، بلکه جایگاه عملکردی شهرها را در مقیاسهای منطقهای و فرامنطقهای تعیین مینمودند. بااینحال، در بسیاری از پژوهشهای شهرسازی تاریخی، پیوند میان شبکههای تجاری و سازمان فضایی شهر بهصورت نظاممند بررسی نشده است. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی نقش راههای تجاری در ساختار فضایی ـ عملکردی شهرهای درونسرزمینی، جایگاه شهر همدان را در شبکه ارتباطی ایران از دوره صفویه تا پایان قاجار تحلیل میکند. روش پژوهش کیفی ـ تاریخی است و دادهها از نقشههای تاریخی، سفرنامهها، گزارشهای کنسولی و متون توصیفی گردآوری و از طریق تحلیل تطبیقی و مشاهدهای بررسی شدهاند. در مرحله تحلیل، دادهها با بهرهگیری از سه چارچوب نظری میانرشتهای تفسیر شدهاند: مفهوم «شهر دروازهای» در جغرافیای اقتصادی، نظریه «هزینههای معاملاتی» در اقتصاد فضایی، و «وابستگی مسیری» در تاریخ شهری. یافتهها نشان میدهد که همدان در دوره صفویه تا قاجار بهعنوان گرهی فعال در مسیرهای زمینی شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب، از مزیت موقعیت میانراهی و نقش واسطهای در شبکه تجارت داخلی و برونمرزی برخوردار بوده است. با تغییر مسیرهای تجاری جهانی، گسترش مسیرهای دریایی و بیثباتی سیاسی مرزهای غربی، این موقعیت تدریجاً تضعیف شد و شهر از مرکزیت تجاری به نقش منطقهایتر با الگوی چندمرکزی گذار یافت. این دگرگونیها در جهتگیری توسعه کالبدی، کاهش تمرکز بازار مرکزی، افزایش استقلال محلات و ظهور واحدهای محلهای نیمهمستقل مانند چمنها بازتاب یافتهاند، در حالی که عناصر تاریخی همچون دروازهها و محور بازار بهواسطه وابستگی مسیری تداوم یافتند. نتیجه پژوهش تأکید میکند که شهرهای تاریخی ایران، از جمله همدان، را باید بهمثابه گرههایی پویا در شبکههای تجاری تاریخی در نظر گرفت؛ حیات فضایی و کالبدی آنها نه در قالب واحدهای منفصل، بلکه در پیوندی تنگاتنگ با پایداری یا گسست جریانهای تجاری و ارتباطی معنا مییابد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| همدان؛ مسیرهای تجاری؛ ساختار شهری؛ وابستگی مسیری؛ شهر دروازهای | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 0 |
||