| تعداد نشریات | 22 |
| تعداد شمارهها | 523 |
| تعداد مقالات | 5,427 |
| تعداد مشاهده مقاله | 10,623,973 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,061,412 |
بازخوانی الگوی معماری فضاهای آئینی، تشریفاتی دورۀ ساسانی (بناها و مجموعۀ نقشبرجستهها) با محوریت عنصر مقدس آب | ||
| پژوهش های باستان شناسی ایران | ||
| دوره 15، شماره 46، آذر 1404، صفحه 145-177 اصل مقاله (2.19 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22084/nb.2025.28341.2630 | ||
| نویسندگان | ||
| پگاه صامعی یزدی1؛ الهام اندرودی* 2؛ محمد حسن طالبیان3 | ||
| 1کارشناس ارشد مطالعات معماری ایران، گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). | ||
| 3دانشیار گروه مطالعات و حفاظت از میراث معماری و شهری، پردیس هنرهای زیبا، دانشکدۀ معماری، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| معماری دورۀ ساسانی شکلدهندۀ آثار یادمانی در ارتباط با تشریفات یا مراسم آئینی بوده است. کاخها، آتشکدهها و معابد آناهیتا جزو آثار شاخص این دوره هستند و عناصر متبرک آب و آتش هر دو در بقایای یادمانهای ساسانی یافت میشود. با وجود پژوهشهایی دربارۀ اجزاء معماری مرتبط با آب و آتش در آتشکدهها و معابد آناهیتا، چگونگی ارتباط مجموعههای آئینی و تشریفاتی ساسانی با آب از نگاه سازماندهی فضایی کلی کمتر بررسی شده است. هدف این پژوهش ارائۀ خوانشی از الگوی معماری فضاهای آئینی، تشریفاتی ساسانی با محوریت آب است و بدینترتیب قصد دارد بدین پرسش مهم پاسخ دهد که، آیا ساختار مشترکی در ارتباط با آب و منابع آن (همانند چشمههای مقدس، رودخانهها) در شکلگیری معماری مجموعههای ساسانی وجود دارد؟ و همچنین آیا اندامهای مهم معماری ساسانی در ترکیببندی کلی از منابع آب تأثیر گرفتهاند؟ این پژوهش با روش تفسیری-تاریخی و مطالعات اسنادی و میدانی، ابتدا مهمترین مجموعۀ بناهای آئینی و تشریفاتی ساسانی را بررسی کرده است. این مجموعهها شامل آتشکده، کاخ و یا هر دو (مانند: مجموعۀ ساسانی فیروزآباد و تختسلیمان)، همچنین کاخ و شهر مرتبط با آن و نقشبرجستهها و مجموعه وابسته به آنها است. تعبیر نقشبرجستهها به مثابه فضای قابل خوانش، به مفهوم تجربۀ انسان از آن بهواسطۀ یک عنصر و یا نماد در معماری استناد شده است؛ سپس چینش بخشهای مختلف بناها در ارتباط با سازماندهی منابع آب تحلیل شدهاند. یافتههای حاصل از این پژوهش نشان میدهد که مجموعههای مطالعه شده در جوار آب قرار داشته و سازماندهی فضایی و استقراری آنها مرتبط با محور کلی است که آب در مرکز آن قرار دارد و جهتگیری و جایگیری اندامهای مهم همانند ایوانها را تحتتأثیر خود قرار داده است. جزئیات الگوهای مشترک مبتنیبر محوریت آب در بناهای مطالعه شده در این پژوهش در نتیجۀ تحلیلهای تاریخی، کالبدی و فضایی ارائه شدهاند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| فضاهای آئینی و تشریفاتی؛ مجموعههای ساسانی؛ عنصر مقدس آب؛ کاخها و شهرها؛ نقشبرجستهها | ||
| مراجع | ||
|
- ابنبلخی، (1385). فارسنامه. تصحیح: گای لسترینج و رینولد آلن نیکسون، چاپ یکم، تهران: نشر اساطیر. - ابن حوقل، (1366). صورةالارض. ترجمۀ جعفر شعار، تهران: انتشارات امیرکبیر. - اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، (1340). المسالک و ممالک. ترجمۀ ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. - ایمانی، نادیه؛ رحیمزاده، محمدرضا؛ و احسان، طهماسبی، (1395). «بررسی جایگاه شهر گور در دورۀ ساسانیان و چیستی و کارکرد بناهای میانی آن». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 6 (11): 91 - 106. https://doi.org/10.22084/nbsh.2016.1741 - بوسایلی، ماریو؛ و توشراتو، آمبر، (1383). تاریخ هنر ایران (هنر پارتی و ساسانی). تهران: انتشارات مولی. - پوپ، آرتور؛ و اکرمن، فیلیس، (1387). سیری در هنر ایران. جلد دوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. - پورداوود، ابراهیم، (1356). خرده اوستا. تهران: انتشارات مروارید. - تفضلی، احمد، (1354). مینوی خرد. تهران: چاپخانه زر. - جعفری، ابوذر، (1385). «شیز: تحلیلی تاریخی کالبدی و بررسی انطباق مکانی آن با تختسلیمان». نشریۀ هنرهای زیبا، 25: 25 -34. https://jhz.ut.ac.ir/article_12306.html - حمزهنژاد، مهدی؛ سعادتجو، پریا ؛ و انصاری، مجتبی، (۱۳۹۳). «بررسی تطبیقی باغسازی ایران در دوران ساسانی و اسلامی براساس توصیفهای بهشتی». دو فصلنامۀ مطالعات معماری ایران، 5: 57-79. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111723.html - حموی، یاقوت، (1383). معجمالبدان. تهران: انتشارات امیرکبیر. - حیدری، احمد، (1395). «بحثی دربارِۀ کاربری معبند آناهیتای بیشاپور». نشریۀ جستارهای باستانشناسی ایران پیش از اسلام، 1 (2): 67-78 - خوانساری، مهدی، (1383). باغ ایرانی بازتابی از بهشت. ترجمۀ مهندسین مشاور آران، تهران: سازمان میراثفرهنگی. - دریایی، تورج، (1383). شاهنشاهی ساسانی. ترجمۀ مرتضی ثاقبفر، تهران: ققنوس. - دمورگان، ژاک، (1339). هیات علمی فرانسه در ایران، مطالعات جغرافیایی. ترجمۀ کاظم ودیعی، تبریز: نشر چهر. - دوستخواه، جلیل، (1371) اوستا. تهران: انتشارات مروارید. - رجبی، پرویز، (1380). هزارههای گمشده. تهران: انتشارات توس. - سامی، علی، (1389). تمدن ساسان. جلد 2، تهران: انتشارات سمت. - سرفراز، علیاکبر، (1347). تختسلیمان. تبریز: چاپخانۀ شفق. - سرفراز، علیاکبر، (1366). بیشاپور. به گردآوری محمدیوسف کیانی،تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی. - سرفراز، علیاکبر؛ و فیروزمندی، بهمن، (1387). باستانشناسی و هنر دوران تاریخی، ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی. تهران: انتشارات مارلیک. - سلطانزاده، حسین، (1377). معماری و شهرسازی ایران به روایت شاهنامه فردوسی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی. - شفیعی، فاطمه، (1383). «دومین نقشبرجستۀ ساسانی در دارابگرد فارس». اثر، 36 و 37: 190-200. https://journal.richt.ir/athar/article-1-287-fa.html - طهماسبی، احسان، (1392). «بررسی تطبیقی معماری کاخها و خانههای اشرافی ساسانی». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 3 (4): 153-168. - فرای، ریچارد نلسون، (1383). میراث باستانی ایران. ترجمۀ مسعود رجبنیا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. - فونگال، هوبرتوس، (1378). جنگسواران. ترجمۀ فرامرز نجد سمیعی، تهران: انتشارات نسیم دانش. - کرتیس، وستا (سرخوش)؛ استوارت، سارا (تدوینگر)، (1392). ساسانیان. ترجمۀ کاظم فیروزمندی، نشر مرکز. - کریستینسن، آرتور، (1368). ایران در زمان ساسانیان. ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: انتشارات دنیای کتاب. - کلایس، ولفرایم؛ و کالمایر، پتر، (1385). بیستون؛ کاوشها و تحقیقات سالهای 1963-1967. ترجمۀ فرامرز نجدسمیعی، تهران: سازمان میراثفرهنگی و گردشگری. - گیرشمن، رومن، (1379). بیشاپور. ترجمۀ اصغر کریمی، تهران: پژوهشگاه سازمان میراثفرهنگی کشور. - ماسه، هانری، (1345). ایران ساسانی. ترجمۀ عیسی بهنام، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. - محمدپور، حامد؛ اندرودی، الهام؛ و طالبیان، محمدحسن، (1400). «بازشناسی تختنشین ساسانی در میانگاه شهر اردشیرخوره؛ انگارهای بر نیایشگاه و آتشگاه آناهیتا در تداوم سنتهای پیشین». مطالعات باستانشناسی، 13 (4): 161-187. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.282253.142722 - مرادی، یوسف، (1391). عمارت خسرو در پرتوی نخستین کاوشهای باستانشناختی. تهران: انتشارات ایران نگار. - مهریار، محمد، (1378). «یشینۀ پژوهشها و کاوشهای باستانشناسی در بیشاپور». در: مجموعۀ مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم، باقر آیتاللهزاده شیرازی(و.)، تهران: پژوهشگاه سازمان میراثفرهنگی، ج۲: 11-70 - ناومان، رودلف، (1382). ویرانههای تختسلیمان و زندان سلیمان. ترجمۀ فرامرز نجدسمیعی، تهران: سازمان میراثفرهنگی کشور. - نفیسی، سعید، (1387). تاریخ تمدن ایران ساسانی. تهران: شرکت مطالعات و نشر کتاب پارسه. - نوربرگ شولتز، کریستین، (1388). روح مکان. ترجمۀ محمد شیرازی، تهران: نشر رخداد نو. - نوروززادهچگینی، ناصر؛ صالحیکاخکی، احمد؛ و احمدی، حسامالدین، (1393). «از کاخ تا شهر (بررسی و شناسایی شیوههای انتقال آب اردشیرخوره (گور) در دوران ساسانی و اسلامی)». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 4 (7): 153- 172. https://nbsh.basu.ac.ir/article_993.html - واندنبرگ، لوئى، (1348). باستانشناسى ایران باستان. ترجمۀ عیسى بهنام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. - وندایی، میلاد، (1399). «نقش ایزد آناهیتا در تاریخ و نقوش برجستۀ ساسانی». کندوکاو، 10: 47- 56. - هرتسفلد، ارنست، (1381). ایران در شرق باستان. ترجمۀ همایون صنعتیزاده، کرمان: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دانشگاه شهید باهنر. - هوف، دیتریش، (1366). شهرهای ساسانی. به گردآوری محمدیوسف کیانی، ترجمۀ کرامتالله افسر، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی. - هوف، دیتریش، (1393). «چهارتاقهای ساسانی در فارس». ترجمۀ احسان طهماسبی، بهارستان ایران، ۲: ۱۲۳_ ۱۳۴. - یارشاطر، احسان، (1380). تاریخ ایران؛ از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی. جلد سوم، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر. - Boucharlat, R., De Schacht, T., Ertsen, M. W., Gillmore, G., Kennet, D., Magee, P., Rezakhani, K. & Wilkinson, T. J., (2012). “From Human Niche Construction to Imperial Power: Long‐term Trends in Ancient Iranian Water Systems”. Water History, 4(2): 155-176. https://doi.org/10.1007/s12685-012-0056-9 - Bussagli, M. & Tucci, A., (2004). History of Iranian Art (Parthian and Sassanid Art). Tehran: Mowla. (in Persian). - Christensen, A., (1989). Iran under the Sassanids. Trans. by: R. Yasemi, Tehran: Donyaye Ketab. (in Persian). - Curtis, V. S. & Stewart, S. (Eds.), (2013). The Sasanian Era. Trans. by: K. Firouzmandi, Tehran: Markaz. (in Persian). - Daryaee, T., (2004). Sasanian Empire. Trans. by: M. Saqebfar, Tehran: Qoqnoos. (in Persian). - De Morgan, J., (1960). French Mission in Iran, Geographical Studies. Trans. by: K. Vadiei, Tabriz: Chehr. (in Persian). - Doustkhah, J., (1992). Avesta. Tehran: Morvarid. (in Persian). - Emani, N., Rahimzadeh, M. R. & Tahmasbi, E., (2016). “The Position of “Gour” City in Sassanian Era and the Essence and Function of its Central Monuments”. Archaeological Research of Iran, 6(11): 91-106. https://doi.org/10.22084/nbsh.2016.1741 (in Persian). - Frye, R. N., (1949). “The Middle Persian Inscription at Sar Mashhad”. The Harvard Theological Review, 42(1): 69-70. https://doi.org/10.1017/S001781600001960X - Frye, R. N., (2004). The Heritage of Persia. Trans. by: M. Rajabnia, Tehran: Scientific and Cultural Publication. (in Persian). - Ghirshman, R., (2000). Bishapur. Trans. by: A. Karimi, Tehran: Cultural Heritage Organization Research Center. (in Persian). - Haerinck, E. & Overlaet, B., (2009). “The Sasanian Rock Relief of Bahram II at Guyum (Fars, Iran)”. Iranica Antiqua, 44: 531-558. https://doi.org/10.2143/IA.44.0.2034387 - Hamawi, Y., (2004). Mu’jam al-Buldan. Tehran: Amirkabir. (in Persian). - Hamzehnejad, M., Saadatjou, P. & Ansari, M., (2014). “A Comparative Study of Iranian Garden Design in Sassanid and Islamic Periods Based on Heavenly Descriptions”. Journal of Iranian Architecture Studies, 5: 57-79. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111723.html (in Persian). - Herzfeld, E., (2002). Iran in the Ancient East. Trans. by: H. Sanatizadeh, Kerman: Research Institute of Humanities and Cultural Studies. (in Persian). - Heydari, A., (2016). “A Discussion on the Function of the Anahita Temple in Bishapur”. Archaeological Researches of Pre-Islamic Iran, 1(2): 67-78. (in Persian). - Huff, D., (1975). “Sasanian Cahar Taqs in Fars”. Proceedings of the 3rd Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, 1974: 243-254. - Huff, D., (1987). Sassanid Cities. In: M. Y. Kiani (Ed.), Trans. by: K. Afsar, Tehran: Jihad Daneshgahi. (in Persian). - Huff, D., (2014). “Sassanid Chahartaqs in Fars”. Trans. by: E. Tahmasbi, Baharestan-e Iran, 2: 123-134. (in Persian). - Ibn al-Balkhi, (2006). Farsnama. Ed. by: G. Le Strange & R. A. Nicholson, 1st ed., Tehran: Asatir. (in Persian). - Ibn Hawqal, (1987). Surat al-Ard. Trans. by: J. Shoar, Tehran: Amirkabir. (in Persian). - Istakhri, A. I., (1961). Al-Masalik wa al-Mamalik. Trans. by: I. Afshar, Tehran: BTNK. (in Persian). - Jafari, A., (2006). “Shiz: A Physico-Historical Analysis and Investigation of its Location Conformity with Takht-e Soleyman”. Honar-Ha-Ye-Ziba, 25: 25-34. https://jhz.ut.ac.ir/article_12306.html (in Persian). - Khansari, M., (2004). The Persian Garden: Echoes of Paradise. Trans. by: Aran Consulting Engineers, Tehran: Cultural Heritage Organization. (in Persian). - Kleiss, W. & Calmeyer, P., (2006). Bisutun: Excavations and Researches (1963-1967). Trans. by: F. Najadsamiee, Tehran: Cultural Heritage Organization. (in Persian). - Massé, H., (1966). Sassanid Iran. Trans. by: I. Behnam, Tehran: BTNK. (in Persian). - Mehryar, M., (1999). “History of Archaeological Researches and Excavations in Bishapur”. In: Proceedings of the 2nd Congress of the History of Iranian Architecture and Urbanism, B. A. Shirazi (Ed.), Tehran: Cultural Heritage Organization, Vol. 2: 11-70. (in Persian). - Mohammadpour, H., Andaroodi, E. & Talebian, M. H., (2021). “Recognition of the Sassanid Takht-neshin in the Center of Ardashir-Khwarrah; A Concept of the Temple and Fire-Temple of Anahita in Continuation of Previous Traditions”. Archaeological Studies, 13(4): 161-187. https://doi.org/10.22059/jarcs.2020.282253.142722 (in Persian). - Montakhab, S., (2013). “Irrigation Management in Ancient Iran: A Survey of Sasanian Water Politics”. e-Sasanika, Paper 18. - Moradi, Y., (2012). Khosrow Mansion in the Light of the First Archaeological Excavations. Tehran: Iran Negar. (in Persian). - Nafisi, S., (2008). History of Sassanid Persian Civilization. Tehran: Parseh. (in Persian). - Naumann, R., (2003). Die Ruinen von Tacht-e Suleiman und Zendan-e Suleiman. Trans. by: F. Najadsamiee, Tehran: Cultural Heritage Organization. (in Persian). - Norberg-Schulz, C., (2009). Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture. Trans. by: M. Shirazi, Tehran: Rokhdad-e No. (in Persian). - Norouzzadeh Chegini, N., Salehi Kakhaki, A. & Ahmadi, H., (2014). “From Palace to City (Investigation and Identification of Water Transfer Methods in Ardashir-Khwarrah (Gour) during Sassanid and Islamic Eras)”. Archaeological Research of Iran, 4(7): 153-172. https://nbsh.basu.ac.ir/article_993.html (in Persian). - Pope, A. U. & Ackerman, P., (2008). A Survey of Persian Art. Vol. 2, Tehran: Scientific and Cultural Publication. (in Persian). - Pourdavoud, E., (1977). Khordeh Avesta. Tehran: Morvarid. (in Persian). - Rajabi, P., (2001). The Lost Millennia. Tehran: Toos. (in Persian). - Sami, A., (2010). Sassanid Civilization. Vol. 2, Tehran: SAMT. (in Persian). - Sarafraz, A. A. & Firouzmandi, B., (2008). Archaeology and Art of the Historical Period: Medes, Achaemenid, Parthian, and Sassanid. Tehran: Marlik. (in Persian). - Sarafraz, A. A., (1968). Takht-e Soleyman. Tabriz: Shafagh. (in Persian). - Sarafraz, A. A., (1987). Bishapur. Ed. by: M. Y. Kiani, Tehran: Jihad Daneshgahi. (in Persian). - Shafiee, F., (2004). “The Second Sassanid Relief in Darabgerd, Fars”. Athar, 36 & 37: 190-200. https://journal.richt.ir/athar/article-1-287-fa.html (in Persian). - Soltanzadeh, H., (1998). Iranian Architecture and Urbanism as Narrated by Ferdowsi’s Shahnameh. Tehran: Cultural Research Bureau. (in Persian). - Stronach, D., (1991). “The Royal Pasargadae Garden Formation and its Effect on Iranian Gardens Design”. Athar, 22 & 23: 54-73. - Tafazzoli, A., (1975). Menog-i Khrad. Tehran: Zar. (in Persian). - Tahmasbi, E., (2013). “A Comparative Study of the Architecture of Sassanid Palaces and Aristocratic Houses”. Archaeological Research of Iran, 3(4): 153-168. (in Persian). - Vandayi, M., (2020). “The Role of Goddess Anahita in Sassanid History and Reliefs”. Kand-o-Kav, 10: 47-56. (in Persian). - Vanden Berghe, L., (1969). Archaeology of Ancient Iran. Trans. by: I. Behnam, Tehran: University of Tehran. (in Persian). - Von Gall, H., (1999). The Horsemen. Trans. by: F. Najadsamiee, Tehran: Nasim-e Danesh. (in Persian). - Yarshater, E., (2001). The History of Iran: From Seleucids to the Collapse of Sassanid State. Vol. 3, Trans. by: H. Anousheh, Tehran: Amirkabir. (in Persian). - URL 1: Parto Jonoob, (n.d.). “Blog Section”. https://partojonoob.ir/Blog/fa-IR (in Persian). - URL 2: EACHTO, (n.d.). “East Azarbaijan Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Organization Official Website”. https://eachto.ir/ (in Persian). - URL 3: Kermanshah CHTO, (n.d.). “Kermanshah Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Organization Official Website”. http://www.kermanshahchhto.ir (in Persian). - URL 4: ISNA, (2022). “Discovery of the Largest Ancient Iranian Religious Complex”. https://www.isna.ir/news/1400102216479 (in Persian). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 667 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 474 |
||